Çillə

Ustad Mənzurinin Çillə haqqında və bu adın hardan gəlməsinə görə sözlərini çalışdım türcəyə çevirəm sizinlə paylaşam.

Ancaq onu əslinidə qoyuram ki sözü dəyişmiş olmuyum.

Bəlki sizlər məndən daha yaxcı çevirərsiz....

******************************

Türkcədə “YAY” Kaman anlamındadır. “Çillə” də Zeh anlamındanır. ( kamanın zehi) və zehi kamana qoyanvyer də deyilir Tir “Ox” atanda.

Türcədə, “YAY” ilin ikinci sezönudur. Ona görə “Yayın çilləsi” deyiləndə, ( Yayın lap çəkilmişini deyir Oxu atanda ) yəni Yayın ən uzun günü ki 45 gün yaydan keçndən sonrası gündür.

Qışın Çilləsi də, soyuqluqun ən çox olması anlamdadır ki iki dənədir. Biri 40 günlük ki ( böyük çillə ) və biri 20 günlük ki ( kiçik çillə ) adlanır. Yəni Qış yenidən güclənir.

Çillə gecə ( ən uzun gecə ) onda ki deyilir “Çillə gecəsi” gərçəkdə gecənin uzunluğu anlamda. Ancaq gündəmdəki təfsirlər üzündən Qış çilləsinin başlanqıcı anlamda gəlib ki elə deyil.

Bu ki nədən “Çillə” ki “kamanın zehi” və oxun yayıda oturan yerin anlamındaykən, və onun üzündən ən uzalnılmış anlamı “ən uzun gecə” və “yayın ocun” və “qışın ocun” taşıyır ( unancada olan Climax sözcüyüynən də ki oc nuqtası anlamında bir anlamda gəlir ) bir neçə Ziyalı tərəfində “Çehel 40” nan təfsir olur bir şeydir ki gərək özləri buna cavab versinlər.

Şübhəsiz “Çillə” dediğimiz “Climax” ilə bir kökdən gəliblər.

Daha öncə demişdik ki “ L ” Axınma anlamı var. Bir səsin dalbadal gəlməsi işin davam etməsi anlamını sağlayır. O üzdən “Çillə” elə bir anlamı taşır ki onda yenidən baş verməq və yenidən olmaq var. “pillə” kimin ki onda da yenidən baş verilməq var. “çillə” “ çehel la” anlamında olsa, onda bu Çehelin özü haradan gəlib sorulmalı və bu ki Pillə nə anlamda? Anlamlı olan Çehelin də Çillədən gəlməsidir.

Ədiblərin kəsinliklə farscada təşdidin olunmamasını inkar etmələrini də unudmayaq.

John Ayto ingiliz etimolojist “Climax”ın indo yurupiyən köklü bir sözcük bilir. “Kli-“ dən gəlmə. Birincisi bu ki siz bunu “Çillə” ilə yanaştırsaz görəcəksiniz fonetik unsurları oxşuyur.

Bir də deyir “lean” ki dayanmaq anlamda dır da bu akkdən gəlir. Indi bildiz nədən “Çillə”də oxun yayda oturan yeri anlamı var?

“Çillə”, “Çiləmək”dən gələn ad-dır. Doxunuşla atmaqdan gəlir. Çilig-Ağac oyununda vurmaqa “çiling” ya “çilik” ya “çilih”, “ağac”la bu fiil işləni: “çil gəlsin”. Çiling də bu fiildən düzəlir.

“Çilmək” dərin dümsükləməyin adıdır. Onda balaca bir daş işarət barmaqın dalısıyla baş barmaqın ucuna qoyulub bərkdən atılır. Ya o doxunmaq ki su üzərinə vurulur suyu səpələsin.

Bu filin bir başqa şəkili də var : “çiləmək” ( su səpmək zərbə ilə).

“Pillə” də “Çillə” kimindir. Bu şəkildə : “Pilov” və “Çilov” da bir system düzəniş dən yararlanırlar. Buların deyilməsi sözcüklərin systemi haqda araştırmada yanlışlık olmasına görəydi. Gördüğünüz gibi farscada səslilər dəyişiblər : “Po” və “Çe”.

Türkcədə daha artıq örnəklərə baxın ( artıq bilgi əldə etmək için) Türkcədə sözcük systemi dəyişmədən qalrı:

Çillə, Pillə, Şillə, Sillə, Güllə, Hörrə, Hurra(kənd yeməklərindən), Şırra, Şurra(ki Şorbaya dönüb), bəllə(dürmək, sandivic şəklinə çönən çörək)... . Piltə ( fitilə - T təəddini görsədir, elə bir şey ki bala bala yendirilir ). Gəllə farscada da gərək “Gəlmək” fiilindən gəlmiş ola.

Payiz gedir sonra boran qar gəlir .

sufralara halva qarpız nar gəlir.

çillə gecə el obanı şad edib .

bizim yurda elə bil bahar gəlir

çillə gecəz qutlu olsun

چیلله ( چلّه )

در ترکی "یای" یعنی کمان، "چیلله" نیز یعنی زه ( در اینجا زه کمان ) و نیز محل زه برای گذاشتن تیر در موقع انداختن تیر، "اوخ" یعنی تیر ( تیر کمان )

در ترکی به تابستان نیز "یای" گفته می­شود. از این رو وقتی گفته می­شود "یایین چیلله­سی" ( تداعی کننده کشیدگی نهایی گمان به هنگام انداختن تیر). ( چلّه تابستان) یعنی نهایت و اوج کشیدگی تابستان که 45 روز رفته از تابستان است.

قیشین چیلله­سی (چلّه­ی زمستان ) نیز به معنای کشیدگی نهایی سرما است که دو تا است یکی چهل روزه ( بویوک چیلله ) یکی بیست روزه ( کیچیک چیلله ). یعنی زمستان دوباره به اوج می­رسد.

چیلله گئجه (شب دارای کشیدگی نهایی) وقتی گفته می­شود "چیلله گئجسی" (شب چّله) در واقع یعنی نهایت کشیدگی شب. ولی -تحت تاثیر تفسیرهای رایج- به معنای شروع چلّه زمستان تلقی می­شود که البته اینگونه نیست.

اینکه چرا "چیلله" یا "چلّه" که به معنای "زه کمان" و "محل نشستن ته تیر در کمان" و مالا مفهوم نهایت کشیدگی را در مورد "بلندترین شب" ، "شدت تابستان" و "شدت زمستان" ( که دقیقا معادل "Climax" –نقطه اوج- آمده از زبان­های یونانی و لاتین است) بایستی با عدد "چهل" توجیه و تفسیر نمود کاری است که برخی از روشنفکران پرداخته­اند و خود نیز بایستی جوابگو باشند.

بدون هیچ تردیدی واژه "چیلله" یا "چلّه" با واژه یاد شده­ی "climax" از یک ریشه و منشا می باشند.

قبلا بحث شده که صدای (ل) دارای مفهوم "انتقال" می­باشد. نیز گفته شده که تکرار یک صدا مفهوم استمرار تکراری حرکت و عملی را دارد. پس "چیلله" یا "چلّه" دارای مفهومی است که در آن عمل انتقال به تکرار اتفاق می­افتد. درست مثل "پیلله" یا "پلّه" که در آن عمل انتقال و تکرار اتفاق می­افتد. اگر "چلّه" معنی "چهل لا" نیز داشته باشد آنوقت پرسیدنی است که اولا خود" چهل" از کجا آمده و دوم اینکه معنای "پلّه" چیست؟ منطقی است بپذیریم که "چهل" از "چیلله" حاصل است.

فقط فراموش نشود که ادیبان منکر وجود تشدید نیز در فارسی شده­اند.

ما جان ایتو (John Ayto ) اتیمولوژیست انگلیسی واژه­ی "Climax" را نهایتا از منشا هندو اروپایی (kli-) می­داند. اولا شما این مورد را با واژه "چیلله" یا "چلّه" تطبیق دهید خواهید دید که دقیقا دارای عناصر فونتیکی مشابهی هستند.

باز می­گویند که واژه "lean" به معنی "تکیه دادن" نیز از همین ریشه است. متوجه می­شوید که چرا در "چیلله" یا "چلّه" مقهوم نشستن ته تیر در کمان نیز مستتر است؟

"چیلله" اسمی است که از فعل "چیلمک" به معنای ( زدن پرتابی توام با ضربه) ساخته شده است. در بازی "چیلینگ-آغاج" (الک-دولک) به زدن " چیلینگ" یا "چیلیک" یا "چیله" (دولک) با "آغاج" (چوبدستی) از این فعل استفاده می­شود: "چیل گلسین!" (بزن بیاد!)

"چیلینگ" نیز از این فعل ساخته شده است.

"چیلمک" اسم تلنگر شدید است که درآن ریگ کوچکی بین ناخن پشت سبابه و نوک انگشت شست قرار گرفته و به شدت پرتاب می­شود. یا تلنگری که بر سطح آب به نیت پخش کردن و افشاندن آب زده می­شود.

شکل دیگری از این فعل نیز هست که "چیله­مک" (افشاندن آب توام با ضربه) است.

"پیلله" (پلّه) نیز از سیستم "چیلله" (چلّه) است، حتی به این شکل: "پیلوو" (Pilov) و "چیلوو" (Çilov) {پلو و چلو} نیز از یک شیوه و سیستم تولید واژگان استفاده می­شود. آوردن این مثال از آن جهت لازم بود تا در پیگیری سیستم واژگانی دچار سهو و لغزش نشویم. همانگونه که ملاحظه می­کنید در فارسی مصوت­ها دچار تغییر شده: "پُ" و" چ ِ".

به مثال­های دیگری از این دست ( جهت مطالعه­ی بیشتر) دقت کنید که چگونه سیستم ترکی ثابت است: چیلله (چلّه)، پیلله (پلّه)، شیلله (سیلی آبدار)، سیلله (سیلی)، گولل­ه (گولّه، گلوله)، هورره، هوررا ( نوعی غذای ساده روستایی) شیررا (شیره)، شوررا(احتمالا تبدیل به "شوربا" شده)، بلله (نانی که به صورت ساندویچ درمی­آورند)... . "پیلته" ( فتیله -به خاطر وجود "ت" که علامت تعدی است- چیزی که به تدریج پایین آورده می­شود.) "گلّه"­ی فارسی نیز احتمالا از این سیستم است که در این صورت باید از فعل "گلمک" (آمدن) "گلله" (هم-آمده) ایجاد شده باشد.