Çillə gecəsi:
Təbiətlə sıx bağlı, onun «şıltaqlıqlarından» asılı olan türklər təbiətin oyanmasını, canlanmasını xüsusi həyəcanla izləyirdilər. Müşahidəçi babalarımız səma cisimlərinin yerdəyişməsini, gecə ilə gündüzün vaxtının uzanıb qısalmasını, təbiətdə baş verən digər dəyişiklikləri illərlə, əsrlərlə sınaqdan çıxararaq xalq inamları, mərasimlər, ayinlər şəklində günümüzə miras qoyublar. Təbii ki, onlar sadəcə seyrci olmamış, bacardıqları qədər bu və ya digər təbiət hadisəsinə öz münasibətlərini bildirmiş, bir çox hallarda onlara təsir göstərməyə çalışmışlar. Bu təsir kəsilən qurbanlar, verilən paylar, bol süfrə, hay-küy, meydan tamaşaları… şəklində olmuş, yəni hər şeyin hami ruhu, yiyəsi olduğunu düşünən ulularımız yeri gələndə xarakterlərinə, çəkilərinə görə bu yiyələrin könlünü xoş etməyi, yeri gələndə hədə-qorxu gəlməyi, yeri gələndə kədərlənməyi, yeri gələndə kinayəylə, istehzayla yanaşmağı da bacarmışlar…
Araşdırmalar göstərir ki, dünyanın bütün xalqları kimi, türk xalqlarının da xalq yaradıcılığında Günəş, Gün önəmli yer tutur. Babalarımız gecələrin uzanaraq günlərin qısaldığı vaxtlarda Günün qaranlıqla savaşdan necə çıxacağını həyəcanla izləyirdilər. Bu savaşın ən yüksək anı 21 dekabr gecəsidir. 21 dekabr günü ilin ən qısa günü, 21 dekabrı 22 dekabrla bağlayan gecə isə ilin ən uzun, ən qaranlıq gecəsidir. İnsanlar həmin gücəni yatmayaraq dan atır, müxtəlif ayinlərlə Günəşə yardımçı olmağa çalışırlar. Beləcə, dünyanın bir çox xalqları 22 dekabrda gecə ilə gündüzün mübarizəsindən qalib çıxan Günün, Günəşin doğuşunun şahidi olur, həmin günü bayram edirlər. Bir sıra türk illəri (xalqları) buna Nardoğan, yəni «Gündoğan» bayramı deyirlər.
Narduqan monqol dilindəki «nar» (Günəş), türk dilindəki «tuqan» (doğulan, doğan) sözlərindən meydana gəlmişdir. Tatarca bu bayrama «Koyaş Tua», yəni «Günəş Doğan» gün deyirlər (Günəş – tatarca Koyaş), başkortlar, udmurdlar, tatarların bəzi qrupları «Narduqan», «Marduqan», mişar tatarları «Raştua», çuvaşlar «Nartavan», ya da «Nartuken», zrzyalar «Nardava», mokşalar «Nardvan» deyirlər.
Altay türkləri Çağa (yeni doğulan Günəşə çağa deyilməsi də fikrimizcə təsadüf deyil) adlandırdıqları bu bayramı dekabrın 22-də qeyd edirlər. Kama və Uralətrafı çuvaşlarda Narduqan bayramı dekabrın 25-də başlayır. Çuvaşların bəzi qrupları bu bayrama surxuri və xör də deyirlər…
Oğlaq bürcündə Günəş 0 dərəcəlik açılır. 0 dərəcə həyat enerjisinin başlanğıcı olaraq qəbul edilir. Əski xalq inancında 21 dekabra «ayna günü» də deyilir. Yeni ilin başlanğıcında Günəş tanrısının yenidən doğulmasına inanırdılar. Bu gecə köhnə Günəş öləcək, sabah isə yenidən doğulacaqdır. Xürrəmilər də Çillə Gecəsini Xorrəm-Ruz (Mübarək Gün) kimi qeyd edirdilər…
Narduqan bayramının, Çillə gecəsinin bağlı olduğu təbiət hadisəsi Azərbaycanda Böyük Çillənin girişi, Çillə gecəsi ilə qeyd olunur.
Bir çox xalqlarda həm yay, həm də qış çilləsi var. Belə ki, özbəklər arasında 22 iyundan üç gün sonra, yəni iyunun 25-dən avqustun əvvəlinə qədər 40-41 günlük dəhşətli istilər yay çilləsi, 22 dekabrdan üç gün sonra, yəni 25 dekabrdan başlayaraq fevralın 5-ə qədər davam edən soyuqlar isə qış çilləsi adlandırılır. Qaraçay-malkarlıla çilləyə həm «ipək», həm də «soyuq» anlamı verirlər. Onlarda da çillə həm yayda («cay çillə»), həm də qışda («kış çillə») olur…
Türkmənlərdə Ulu Çillə (Böyük Çillə) dekabrın 22-dən yanvarın 30-a qədər davam edir…
El arasında qışın oğlan çağı adlandrılan bu dövrdə havaların mütləq kəskin soyuması müşahidə olunur. Bu onu göstərir ki, qədim türk inanclar sistemi təbiətin öyrənilməsində mükəmməl bilgilərə sahib idi. Əski inanclara görə, onlar qışın tən ortasında görüşür. Kiçik böyükdən soruşur, nə gördün? Böyük deyir ki, dolu samanlıqlar, yağ küpələri, qollu - biləkli qarılar təndirə çörək yapırdı. Kiçik deyir, eybi yox, ömrüm 20 gün də olsa, mən o qarıları külfədən soxub bacadan çıxaracağam. Dolu samanlıq və yağ küplərini isə tükədəcəm.
Artıq kiçik çillə daxil olub. Qədim türklər qış fəslini 3 yerə bölürdülər. Böyük çillə 40 gün, kiçik çillə 20 gün və bundan sonra 30 günlük boz ay gəlir. Daha mülayim olan böyük çillədən fərqli olaraq kiçik çillədə havalar sərt şaxtalarla müşahidə olunur. Həmişə sərt soyuğuna görə kiçik çillə mifologiyada amansız, həyatı donduran, qorxulu bir qüvvə kimi təsvir olunur. Yaşı min illərə çatan bu mərasim həm də insanları qışda keçən mülayim havaya aldanmamağa çağırır.
Artıq kiçik çillə sərt üzünü göstərir. Soyuğu, qar-çovğunu ilə. Ancaq el arasında deyildiyi kimi, üzü yaza gedən qışdan qorxmağa dəyməz.
Çillənin gələnəkləri:
Hər bir bayramın keçirilməsində olduğu kimi, Gündoğan bayramı da mahnı, tamaşa, falabaxmalar kimi çeşidli adətlərlə zəngindir… Axşam düşən kimi gənc oğlanlar qoca qarı, qızlar isə qoca kişi paltarı geyinib hər kəsi Nartukana, Narduqana, Gündoğana dəvət edə-edə məhəllə-məhəllə gəzir, tamaşa göstərir, xoşbəxtlik, taxılın, çovdarın bol, inəklərin, qoyunların südlü, buzovların, quzuların çox olması ilə bağlı alqışlar oxuyur, əvəzində isə müxtəlif bayram şirniyyatları, hədiyyələr alırlar.
Bayram tamaşalarının da mövsümlə bağlı öz əhəmiyyəti var. Belə ki, həyətə toplaşanlar qarı paltarı geyinmiş oğlanın cəhrə arxasına keçərək işlə, yəni yun əyirməklə məşğul olduğunu görürlər. Qoca kişi
paltarı geyinmiş qız əlindəki süpürgəni havada yelləyə-yelləyə «qarıya» deyinir, hədə-qorxu gəlir. Birdən o, öncədən hazır duranlardan birinin əlindəki su dolu qabı qaparaq ətrafa toplaşanların ətəklərini su ilə isladır. Şən zarafatlarla müşaiyət olunan bu tamaşa rəqslə, musiqi ilə başa çatır. Adətən, qarı paltarı geyinən oğlanlar ətrafa toplaşan əl-əlvan bayram libaslı gənc qızlara göz qoyur, onları rəqsə dəvət edirlər. Qızlar da qoca kişi paltarında xoşlarına gələn oğlanın həyətinə girməyə çəkinmirlər. Başqa vaxt onlar təbii ki, bu addımı atmazdılar. Bayram günləri görüşənlər bir-birinə alqış deyirlər:
«Narduqanım nar bulsın, «Gündoğanım gün olsun,
Eçe tulı nur bulsın!» İçi dolu nur olsun!»
Evlərdə bu günlərdə şirnili, şəkərli un məmulatları hazırlanır. On iki gün davam edən Narduqan bayramında fala baxmaq adət halını almışdır. Ümumiyyətlə, hər yeni il insanda gələcəyə ümid, maraq və bəzən də onu dəyişmək həvəsi, istəyi yaradır. Falabaxmalardan biri «Yezek salu» («üzük salmaq») adlanır. Gənc qızlar gecə qızlardan birinin bulaqdan arxasına baxmadan gətirib ortaya qoyduğu su dolu qabın başına toplaşır, suya üzük, bəzən də düymə atır, sonra da fal xarakterli bəndlər oxuyurlar. Ən gənc qızın sudan çıxartdığı əşya kimə məxsusdursa, mahnının sözləri də ona aid olur. Təbii ki, azərbaycanlı oxucularımız ilin, ayın Axır çərşənbəsindəki, İl başındakı falabaxmalarımızı xatırladılar…
Qədimdə Günəşin zəfərini bütün işlərində təbiətlə hesablaşan türklər ağ küknar ağacının altında qarşılayır, onun budaqlarından müxtəlif yeyəcəklər asır, al-əlvan iplər bağlayaraq dilək diləyirdilər. Azərbaycanda həmin gün Böyük Çillənin gəlişi (Çillə gecəsi), İranda isə Çillə gecəsi kimi qeyd olunur...
İranda mövsüm hesabından hələ də istifadə edilir. Burada artıq neçə əsrdir ki, 21 dekabrda yayın bitdiyinin xəbərçisi olan çillə şənlikləri qeyd olunur. Kökü Günəş Tanrısı Mitranın doğumu ilə bağlı olan bu bayramın əvvəli 20, sonu 26 dekabra düşür. Çillə öncəsi İranda hər kəs bu uzun gecə üçün alış-veriş edir. Dey ayının birinci günü, yəni 21 dekabr axşamı başda qarpız olmaqla masaya nar, alma, portağal, narıngi, halva, müxtəlif çərəzlər qoyurlar. İranda inanırlar ki, Çillə gecəsi nə qədər çox qarpız yesən, bir o qədər soyuqdan, xəstəlikdən uzaq olarsan.
Çillənin Anlamı:
◊ çillayaq. hacı leylək.
◊ bir tür ipək.
◊ çiqlə ( < çiq. çuq. tuq). bağlanıb çəkən, çəkilən kiriş. yay kirişində, kamanda, ox gəzi keçən yerə sarılan ipəyə deyilir. həlqənin çevrsinə sarılmış nə, ip, sap. - yay çilləsi: yay kirişi.- çillə qurt. ipək böcəği. - yarım çillə: suni ipək. - çillə yavuq: ipək şal. - çillə qurt: ipək böcəği. - sav çillə: doğal ipək.
________________________________________
çilə. ( < çiqlə: düğun). ( < çilqə < çiqəl. kipit. çiqit. çipit. kipit.) < (çiq: qapalı. düğün).
◊ < çiqlə (< çiq). ağrı. dərd. incik.
◊ düğün. yoğun. qalın. tavıl. tapıl. güc. qaldırı. zor.
◊ zəhmət. əziyyət. məşəqqət.
◊ çiqlə. bükük. əğri. kəci. qıyşıq.
◊ çiğlə. çəkin. çəkinmə.
◊ qaraqış.
◊ büklüm. yuvar. yumar. yumaq. təkərlək. qanqal. - iplik çiləsi.
◊ yay, kaman kirişi. yaya gərilən, çəkilib dartılan ip, qayış. - çilə çəkmək: çox sıxıntı çəkmək. - çilə çıxarmaq: çiləyə girmək. çilə doldurmaq. nərsiyə dözüb, çağı sürəsin tamamlamağa çalışmaq, bitirməsin bəkləmək. - çilədən çıxarmaq: aşırı dərcədə sınırlanmaq. - çiləsi bitmək: sıxıntılı günləri bitmək. - çiləyə girmək: sıxıntı dövrü başlamaq. - dərvişlər, çillə tutanlar üçün yalnız, qırağ, yan oda: çilöy. çiqev. çilləxana. qurna çilə, çiğlə odası. hücrə.
Türkcədə “YAY” Kaman anlamındadır. “Çillə” də Zeh anlamındanır. ( kamanın zehi) və zehi kamana qoyan yer də deyilir Tir “Ox” atan yer. (Ox u da ki bilirsiz)
Türcədə, “YAY” ilin ikinci sezönudur. Ona görə “Yayın çilləsi” deyiləndə, ( Yayın lap çəkilmişini deyir Oxu atanda ) yəni Yayın ən uzun günü ki 45 gün yaydan keçndən sonrası gündür.
Qışın Çilləsi də, soyuqluqun ən çox olması anlamdadır ki iki dənədir. Biri 40 günlük ki ( böyük çillə ) və biri 20 günlük ki ( kiçik çillə ) adlanır. Yəni Qış yenidən güclənir.
Çillə gecə ( ən uzun gecə ) onda ki deyilir “Çillə gecəsi” gərçəkdə gecənin uzunluğu anlamda. Ancaq gündəmdəki təfsirlər üzündən Qış çilləsinin başlanqıcı anlamda gəlib ki elə deyil.
Bu ki nədən “Çillə” ki “kamanın zehi” və oxun yayıda oturan yerin anlamındaykən, və onun üzündən ən uzalnılmış anlamı “ən uzun gecə” və “yayın ocun” və “qışın ocun” taşıyır ( unancada olan Climax sözcüyüynən də ki oc nuqtası anlamında bir anlamda gəlir ) bir neçə Ziyalı tərəfində “Çehel 40” nan təfsir olur bir şeydir ki gərək özləri buna cavab versinlər.
Şübhəsiz “Çillə” dediğimiz “Climax” ilə bir kökdən gəliblər.
Daha öncə demişdik ki “ L ” Axınma anlamı var. Bir səsin dalbadal gəlməsi işin davam etməsi anlamını sağlayır. O üzdən “Çillə” elə bir anlamı taşır ki onda yenidən baş verməq və yenidən olmaq var. “pillə” kimin ki onda da yenidən baş verilməq var. “çillə” “ çehel la” anlamında olsa, onda bu Çehelin özü haradan gəlib sorulmalı və bu ki Pillə nə anlamda? Anlamlı olan Çehelin də Çillədən gəlməsidir.
Ədiblərin kəsinliklə farscada təşdidin olunmamasını inkar etmələrini də unudmayaq.
John Ayto ingiliz etimolojist “Climax”ın indo yurupiyən köklü bir sözcük bilir. “Kli-“ dən gəlmə. Birincisi bu ki siz bunu “Çillə” ilə yanaştırsaz görəcəksiniz fonetik unsurları oxşuyur.
Bir də deyir “lean” ki dayanmaq anlamda dır da bu akkdən gəlir. Indi bildiz nədən “Çillə”də oxun yayda oturan yeri anlamı var?
“Çillə”, “Çiləmək”dən gələn ad-dır. Doxunuşla atmaqdan gəlir. Çilig-Ağac oyununda vurmaqa “çiling” ya “çilik” ya “çilih”, “ağac”la bu fiil işləni: “çil gəlsin”. Çiling də bu fiildən düzəlir.
“Çilmək” dərin dümsükləməyin adıdır. Onda balaca bir daş işarət barmaqın dalısıyla baş barmaqın ucuna qoyulub bərkdən atılır. Ya o doxunmaq ki su üzərinə vurulur suyu səpələsin.
Bu filin bir başqa şəkili də var : “çiləmək” ( su səpmək zərbə ilə).
“Pillə” də “Çillə” kimindir. Bu şəkildə : “Pilov” və “Çilov” da bir system düzəniş dən yararlanırlar. Buların deyilməsi sözcüklərin systemi haqda araştırmada yanlışlık olmasına görəydi. Gördüğünüz gibi farscada səslilər dəyişiblər : “Po” və “Çe”.
Türkcədə daha artıq örnəklərə baxın ( artıq bilgi əldə etmək için) Türkcədə sözcük systemi dəyişmədən qalrı:
Çillə, Pillə, Şillə, Sillə, Güllə, Hörrə, Hurra(kənd yeməklərindən), Şırra, Şurra(ki Şorbaya dönüb), bəllə(dürmək, sandivic şəklinə çönən çörək)... . Piltə ( fitilə - T təəddini görsədir, elə bir şey ki bala bala yendirilir ). Gəllə farscada da gərək “Gəlmək” fiilindən gəlmiş ola.
Refranslar:
http://www.turuz.com/sozluk.aspx?dict=arin&q=%C3%A7ill%C9%99
http://www.dgtyb.org/news/46.html
http://yagmur-yagar.blogspot.com/2009/12/cill.html
0 yorum:
Yorum Gönder